Władza w terenie i samorząd terytorialny Republiki Uzbekistanu


|

Z racji położenia geograficznego, potencjału demograficznego oraz surowcowego Republika Uzbekistanu odgrywa wiodącą rolę w Azji Centralnej. W przypadku tego państwa szybki rozwój gospodarczy powoduje ogromny wzrost zapotrzebowania w zakresie nowych technologii (również wojskowych), IT, transferu wiedzy praktycznie z każdej dziedziny oraz produktów z różnych branż przemysłu lekkiego oraz spożywczego. Z tych właśnie względów państwa takie jak Federacja Rosyjska, Kazachstan, Chiny, Indie, a także szybko rozwijające się państwa Azji Południowo-Wschodniej postrzegają Uzbekistan jako ważnego partnera i zaczynają tworzyć podstawy szerokiej współpracy handlowej i gospodarczej. Nie trzeba chyba być osobą specjalnie przewidującą, żeby nie zauważyć wynikających z tego szans dla polskich przedsiębiorców. To jednak aktualnie niestety poważny problem instytucjonalny, gdyż brak polskiej dyplomacji handlowej, taką jaką choćby dysponuje nasz zachodni sąsiad powoduje, że nasze produkty oraz usługi mogą być transferowane dopiero po produktach niemieckich, francuskich, rosyjskich, czy chińskich. Zauważyć jednak należy, iż prognozy rozwoju Uzbekistanu to nie kwestia dwóch, czy pięciu lat, ale nawet dwudziestu. Dlatego też warto przyjrzeć się bliżej kulturze prawnej, regulacjom administracyjno-prawnym oraz uwarunkowaniom ekonomicznym Republiki Uzbekistanu. W związku tym prezentujemy dziś dla Państwa krótką charakterystykę uzbeckiego systemu władz w terenie oraz samorządu terytorialnego, stanowiącego oryginalną i dość odmienną od naszej konstrukcję prawną, której znajomość jest niezwykle ważna w przypadku prowadzenia współpracy handlowej z Uzbekistanem.

System władzy w terenie uregulowany został w Konstytucji Republiki Uzbekistanu oraz szczegółowo sprecyzowany w Ustawie o władzy państwowej w terenie z dnia 2 września 1993 roku. Dla jego pełnego zobrazowania na samym początku należy przedstawić strukturę administracyjno-terytorialną Republiki Uzbekistanu. Zgodnie z nią państwo to dzieli się na wilajety (ros. oblasti), które możemy traktować jako odpowiedniki naszego województwa. One z kolei dzielą się na rejony. Kolejną jednostkę administracyjną stanowią miasta, które znajdując się na terytorium danego wilajetu, czy powiatu, mogą i co do zasady mieszczą w sobie powiaty. Osobnym statusem prawno-administracyjnym cieszy się stołeczny Taszkient.

Mając taki obraz rzeczy przystąpić można do przedstawienia systemu władzy w terenie. Podstawowymi jej organami są ludowe zgromadzenia deputatów- tzw. Kengaszi (Кенгаши). Występują one w każdym wilajecie, powiecie oraz mieście. Z tym, że miasto które posiada kilka powiatów może mieć tylko jedno zgromadzenie deputatów ludowych. W stołecznym Taszkiencie występuje również jeden Kengasz. Zgromadzenia ludowych deputatów wybierane są na 5 lat przez lokalną ludność. Ustawa o władzy państwowej w art. 24 precyzuje kompetencje Kengaszi, do których należy m.in.:

– rozpatrywanie i przyjmowanie budżetów wilajetów, powiatów i miast po przedstawieniu jego projektu przez hokima ( jednoosobowy organ władzy państwowej w terenie, o czym dalej) ;

– zatwierdzenie, po uprzednim złożeniu przez hokima, programu rozwoju danej jednostki terytorialnej oraz plany zagospodarowania przestrzennego;

– ustanawianie stawek podatków lokalnych, a także innych obowiązkowych świadczeń zgodnie z ustawodawstwem;

– zatwierdzanie decyzji hokima, w porządku przewidzianym w ustawie o państwowej władzy w terenie;

– zgłaszanie kandydatów na urząd hokima, oraz zatwierdzanie dokonany wybór w przypadku hokimów miast oraz powiatów.

Natomiast organem władzy wykonawczej, ale w uzbeckim systemie prawnym mającym również wiele uprawnień, które zazwyczaj przypisane są organowi przedstawicielskiemu, jest hokim. Hokim jest organem monokratycznym, którego kadencja trwa 5 lat. Podobnie jak w przypadku Kengaszi, każdy wilajet, powiat a także miasto posiada swojego hokima. Ponad to, powiaty, które mieszczą się w mieście również posiadają hokima. Hokima danego wilajetu, jak i hokima miasta Taszkient wybiera, jak i zwalnia ze stanowiska Prezydent Republiki Uzbekistanu. Wybór ten odbywa się na wniosek odpowiedniego Kengaszi. Hokima powiatu oraz hokima danego miasta wybiera hokim wilajetu, w którym to znajduje się dany powiat lub miasto, co ważne wybór zatwierdza odpowiednie Kengaszi. W przypadku powiatu mieszczącego się w mieście, to hokima dla takiego powiatu wybiera hokim miasta, który wybór to zostaje potwierdzony również przez odpowiednie Kengaszi.

Zgodnie z Konstytucją Republiki Uzbekistanu i ustawą o władzy państwowej w terenie, do kompetencji hokima należy m.in. :

– wykonanie ustaw, a także aktów Olij Mażlisa, Prezydenta Republiki Uzbekistanu, Rady Ministrów, decyzji wyższych organów państwa, a także właściwego zgromadzenia deputatów ludowych;

– podejmowanie działań mających na celu zapewnienie porządku publicznego, zwalczanie przestępczości, zapewnienie bezpieczeństwa obywateli, ochronę ich praw, zdrowia. W nadzwyczajnych przypadkach, jak np. epidemie i kataklizmy organizuje i podejmuje wszelkie działania ratunkowe;

– przedstawianie Kengaszi projektów rozwoju ekonomicznego i społecznego danej jednostki (wilajetu, powiatu, miasta), projekt budżetu, a także sprawozdanie z jego wykonania;

– przedstawianie odpowiedniemu Kengaszi odpowiedzi na pytania w związku z kwestiami rozwoju danej jednostki administracyjnej;

– kontrola pracy podległego sobie aparatu administracyjnego;

– przyjmowanie wniosków, podań oraz skarg od lokalnej ludności.

Informacje o władzy w terenie uzupełnić należy jeszcze informacjami o organach samorządu terytorialnego, który funkcjonuje w Republice Uzbekistanu i jest odrębny od władzy w terenie, którą zgodnie z powyższym opisem stanowi hokim oraz ludowe zgromadzenie deputatów.

Prawną podstawę funkcjonowania samorządu terytorialnego stanowi art. 105 Konstytucji Republiki Uzbekistanu. Norma ta gwarantuje lokalnej ludności posiadanie samorządu terytorialnego. Rozwinięciem tego uprawnienia konstytucyjnego jest Ustawa o organach samorządu obywateli z 2 września 1993 roku . Zgodnie z tą ustawą celem istnienia samorządu terytorialnego jest samodzielna działalność mieszkańców w zakresie podejmowania decyzji o miejscowym znaczeniu, zakorzenionych w interesach lokalnej społeczności, historycznych osobliwościach rozwoju, a także narodowych i duchowych wartości, miejscowych obyczajów oraz tradycji (art. 3 ustawy).

Podstawą organizacyjną funkcjonowania samorządu terytorialnego w Republice Uzbekistanu i zarazem głównym jestem organem są tzw. zebrania obywateli. W zależności od danej jednostki administracyjnej, zgromadzenie obywateli znajduje się w każdej wsi, czy też rejonie ( tzw. mahala). W zebraniach takich uczestniczyć może osoba, która osiągnęła 18 rok życia i stale przebywa na terytorium danego zabrania obywateli. Zebranie obywateli nadaje samorządowi terytorialnemu podstawowe kierunki działania, oraz co najważniejsze- wybiera organy zgromadzenia obywateli. Każde bowiem zebranie posiada swoje organy, których wedle obecnej ustawy jest trzy. Pierwszym jest kengasz zgromadzenia obywateli i to jemu z racji przyznanych kompetencji, jak i z racji społecznego poważania w Republice Uzbekistanu należy poświeć w dalszej części nieco więcej miejsca. Drugi to komisja zajmująca się podstawowymi kierunkami działalności zgromadzenia obywateli. Realizuje ona plany wyznaczone przez zgromadzenie obywateli i uszczegółowione przez jego kengasz z aksakałem na czele. Trzecim jest komisja rewizyjna, która pełni funkcje kontrolne, zarówno co do spraw merytorycznych, jak i finansowych.

Kengasz zebrania obywateli pełni w uzbeckiej konstrukcji samorządu terytorialnego funkcje wykonawczo-organizatorskie. Na jego czele stoi aksakał oraz wybrani do pomocy radcy, sekretarz, konsultant zebrania obywateli w kwestiach związanych z religijnym oraz moralno-duchowym wychowaniem. Do kompetencji kengasza zebrania obywateli należy m.in. :

– zwoływanie zebrania obywateli;

– koordynacja prac komisji zajmującej się specjalnymi kierunkami działalności zgromadzenia obywateli oraz koordynacja i współpraca w różnych przedsięwzięciach z wszelkimi innymi podmiotami oraz organizacjami. To kompetencja podkreśla po raz kolejny, zarysowane zresztą powyżej, prawne możliwości współpracy lokalnej społeczności z organami państwowymi oraz innymi organizacjami;

– zapewnia możliwość kontaktu lokalnej społeczności z deputatami oraz senatorami Olij Majżlis (uzbecki parlament);

– podejmuje przedsięwzięcia oraz popularyzuje wiedzę związaną z koniecznością zapobieganiu nieuzasadnionej stracie wody, energii a także w zakresie ochrony przyrody;

– współpracuje z różnymi organami państwowymi, a także z rożnymi organizacjami pozarządowymi w rozwiązywaniu różnych problemów społecznych (prowadzi szpitale, żłobki, domy pomocy ubogim).

Analizując materiał normatywny konstruujący i regulujący działalność samorządu terytorialnego Republiki Uzbekistanu, nie można przeoczyć faktu związanego z jego ważną rolą jaką odrywa wśród społeczeństwa tego państwa. Niewątpliwie można zaryzykować można stwierdzenie, iż kapitał zaufania społecznego do instytucji samorządu terytorialnego jest zdecydowanie większy niż w Rzeczypospolitej Polskiej. Zjawisko to związane jest z kilkoma czynnikami, przede wszystkim z racji konstrukcji samorządu uzbeckiego. Z jednej strony nie posiada on tylu kompetencji co samorząd polski, bo jak zostało to wyżej wyjaśnione, funkcjonuje silna władza państwowa w terenie (chociaż z jej mechanizmów wynika, iż jest ona i tak związana z lokalną społecznością), a z drugiej strony samorząd jest bliżej społeczności i jego kompetencje odpowiadają aktualnym potrzebom i problemom społecznym. Co może wydawać się nie do pomyślenia w europejskiej koncepcji państwa liberalnego i świeckiego (Republika Uzbekistanu jest de iure państwem świeckim), to fakt, iż w przypadku samorządu uzbeckiego pełni on również funkcje strażnika wartości ogólnoludzkich (oczywiście związanych z religią, ale prawnie mowa jest o wartościach ogólnoludzkich). Samorząd Republiki Uzbekistanu oparty jest również w większości na nieprofesjonalnej kadrze, która nie traktuje działalności w nim jako prowadzonej w sposób profesjonalny polityki, tylko jako działalność społeczną, w kolektywie postrzeganym na wzór rodziny. To istota samorządu uzbeckiego. Poza tym ważny jest również jego skład, na który mają wpływ wyłącznie mieszkańcy lokalnej społeczności. Przyzwolenie ze strony państwa na taką, choć jeszcze skromną, decentralizację należy uznać za właściwy kierunek rozwoju państwowości uzbeckiej, społeczeństwa obywatelskiego i tym samym gospodarki. Rozwój samorządnych form zarządzania sprawami lokalnymi w dłuższej perspektywie doprowadzić może do wytworzenia się nowego spojrzenia na zarządzanie i reglamentacje procesów społecznych w tym państwie. Dlatego też, biorąc pod uwagę nie tylko stan regulacji prawnych, ale i wszelkie inne uwarunkowania należy stwierdzić, iż chcąc pobudzić w społeczeństwie uzbeckim jego aktywność społeczną oraz wzmacniać przedsiębiorczość, należy podejmować wszelkie przedsięwzięcia opierając się na poziomie samorządowym. Z jednej strony „oswoi” to działaczy samorządowych z tego typu przedsięwzięciami, a z drugiej strony pozwoli unaocznić lokalnej społeczności realne korzyści z tych działań. Z kolei bliskość władzy państwowej w terenie sprawia, że nie będzie ona traktowała takich działań jako zagrożenie, czy też naruszenie jej kompetencji. To wszystko wymaga oczywiście działań długofalowych oraz konsekwentnych, ale jak wskazują obecne prognozy rozwoju uzbeckiej samorządności można pozostawać dobrej myśli.

Michał Patryk Sadłowski

Michał Patryk Sadłowski

sadlowskimich@gmail.com

Współpracownik Laboratorium Prawa i Gospodarki. Student V roku na Wydziale Prawa i Administracji oraz III roku na Wydziale Studiów nad Słowiańszczyzną Wschodnią Uniwersytetu Warszawskiego. Laureat III edycji programu „Diamentowy Grant”, w którym podejmuje problematykę badań nad przyczynami upadku koncepcji państwa prawnego na gruncie rosyjskich kultur prawnych oraz podejmuje próbę jej definicji. Członek zespołu badawczego i prawnik w polsko-rosyjsko-uzbeckim projekcie „Social engagement in Archaelogy”. Prelegent na wielu krajowych i zagranicznych konferencjach naukowych dotyczących historii prawa oraz uwarunkowań polityczno-prawnych funkcjonowania państw postradzieckich. Posługuje się językiem rosyjskim, ukraińskim oraz angielskim.